DÍLI (Rápides Info)-Trade Invest Timor-Leste Institutu Públiku organiza dialógu tekniku hodi dezamiña informasaun kona-ba importánsia importasaun sasán ba rai laran no halo esplorasaun sasán sira ba rai li’ur.
“Importánsia husi seminariu hanesan advokasia ida ne’ebé ita atu dezamina informasaun sira ligadu ho prosesu esportadór sira atu halo esportasaun, ba iha públiku”, Adjuntu Diretór Tradeinvest Timor-Leste Institutu Públiku, Dulio Gusmão Araújo da Silva, jornalista sira iha JL-Vila Fatuhada, Sesta (14/11/2025) ohin
Nia esplika, setór privadu divida ho prosesu no mekanismu importasun no esportasaun.
“Sira dúvida iha servisu kuarentena nian no oinsá prosesu estandarizasaun ba produtu, alende ne’e mós ko’alia kona-ba oinsá papél Institutu Kualidade Timor-Leste Institutu Públiku (IQTL, IP) nia servisu, tanba Trade Invest hanesan fasilitadór, oinsá fasilita esportadór sira atu halo atividade esportasaun”, nia informa.
Dulio hateten, Trade Invest servisu hamutuk ho IQTL, no Unidade Kuarentena Bio-Seguransa hodi organiza seminariu referidu.
“Semináriu ida ne’e, ho nia objetivu prinsipál sira mak oinsá ita atu dezamina informasaun sira kona-ba funsaun husi kuarentena no papel IQTL nian ba ita nia esportadór sira atu komprende kona-ba servisu instituisaun rua ne’e nian”, nia dehan.
Nia hatutan, husi semináriu ne’e bele fó biban ba esportadó bele gaña informasaun ba sira iha momentu sira halo atividade, sira bele komprende didiak kona-ba lala’ok oinsá mak bele esporta ka importa sasan.
Adjuntu Diretór Tarde Invest realsa, husi parte Trande Investe hanesan fasilitador ba esportadór sira oinsá atu identifika bareira sira ne’ebé durante ne’e esportadór sira hasoru.
“Hanesan fasilitadór ba esportasaun sira, ami identifika bareira ne’ebé durante ne’e sira enfrenta mak estandarizasaun, tanba sira atu halo esportasaun ba produtu, liu-liu produtu agrikultura sira nian, bainhira sira hasoru dezafiu kona-ba estandarizasaun, atu nune’e prense rekezitu nasaun nian kona-ba destinasaun ne’ebé esporta ba”, Dulio realsa.
Nia dehan, husi problema hirak ne’e, mak tradeinvest organiza dialógu referidu oinsá atu buka solusaun ba problema esportadór sira nian, tanba husi parte Trade Invest, iha ne’ebé identifika katak dezafiu bo’ot ida mak atu hetan estandarizasaun, husi ida ne’e mak ita seidauk iha kondisaun kona-ba ida ne’e.
“Espera katak parte kuarentena ho IQTL, bele partilla informasaun ruma kona-ba asuntu ne’e.Tanba ita iha kliente hamutuk na’in-90, ne’ebé halo esportasaun atividade negosiu iha setór oi-oin, nune’e ho seminariu ba loron ohin nian, espera sira bele hetan informasaun ne’ebé kualidade atu hafasil sira halo esportasaun”, nia akresenta
Iha sorin seluk Diretór Unidade Kuarentena no Bioseguransa Ministeriu Agrikultura Pekuaria Peskas no Floresta, Manuel da Costa, realsa katak papél Kuarentena nian mak atu fasilita setór públiku no privadu, oinsá fasilita lisensa esportasaun no importasaun ba produtu agrikultura nian.
“Papél Kuarentena nian mak oinsá ita atu fasilita lisensa ba exportasaun no importasaun ba produtu agrikultura nian ne’’ebé mak importa mai no exporta ba nasaun seluk”, nia haktuir.
Nia afirma, ba futuru Kuarentena sei uza filtru sanitariu standar, tanba ita laiha problema ba implementasaun, maibé ita nia problema iha exportasaun, tanba ita nia produtu atu halo esportasaun sei limitadu ka produtu seidauk barak.
“Problema seluk mak kontolu ba kontaminasaun ba moras sira ne’ebé tama iha produtu laran, tanba dala ruma la tuir rekezitus, iha ne’ebé ita nia setór privadu sira durante ne’e, exporta mak produtu kafe organiku, maibé seidauk prosesadu ne’e kuaze tonelada barak, alende ne’e mós ita iha kami, nuu, vanili no seluk tan”, nia hakotu.
Jornalista : Crispin de Jesus Amaral
Editór : Mateus de Deus

