DILI, (Rápides-Info) -Komunidade iha Suku Uma-Berloic, Postu Administrativu Alas, Munisípiu Manufahi, husu ba Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão orienta ba Ministru Justisa atu bele foti desizaun imediatamente invalida ka kansela fali estatutu ba publikasaun pájina 1098 husi Jornal da Republica loron 14 Outubru 202, serie II, númeru 41.
Tanba laiha lejitimidade ho razaun rai ne’ebé Ministériu Justisa atribui ba Alexandriana Filomena de Carvalho Varudo Duarte ho nia la’en kaben ne’e la loos.
Konferénsia Imprensa ne’ebé hala’o iha Rede ba Rai Haburas Faról, Kinta (04/12).
Portavoz Xefe Suku Uma-Berloic, Sabino Fernandes hatete, komunidade Suku Uma-Berloic, estrutura konsellu Suku hotu no Xefi Suku Mahaquidan, Tahu-bein no Dotic, deklara no klarifika ba publika ligadu ba estatutu rai refere.
Nia dehan, ho katuas lia na’in no autoridade lokál ne’ebe asina hanesan sasin ba testamuña ne’ebé deklara husi Jose Boromeu Duarte iha loron 31 Janeiru 2009 iha Aldeia Baria- Laran, Suku Uma-Berloic, Postu Administrativu Alas, Munisípiu Manufahi.
Nia klarifika, sira asina dokumentu refere hanesan sasin, kona-a área Administrativa Suku Uma-Berloic nian, neʼebé deklara husi Jose Boromeu Duarte nu’udar Eis Xefe do Suku Uma-Berloic iha tempu okupasaun Português nian.
Nia esplika, objetivu husi Testamentu ne’e sai hanesan dadus ida hodi tulun autoridade lokál sira hodi buka solusaun ba konflitu área administrativu Suku Uma-Berloic nian ho suku viziñu sira seluk, no laos atu fo sasin ba deklarasaun eransa ba. Alexandrina F. de C. V. Duarte ho nia grupu nian.
Nia esplika, dokumentus Habilitasaun Herdeira neʼebé, bazeia ba karta testamentu husi Eis Xefi Suku Uma- Berloic, José Borromeu Duarte ne’e lalos tanba testamentu ne’ebé atribui husi Eis Xefe Suku ne’e, ne’ebé hetan asinatura husi lia nain no autoridade lokal sira ne’e hanesan legitimidade ida hodi asegura area administrativu suku nian ne’ebé disputadu.
Tanba depois hetan ukun-an mosu konflitu oi-oin entre Suco Uma-Berloic no Suco Mahaquidan kona-ba baliza suku. Maibé testamuña neʼebé atribui ba Sra. Alexandrina F. de C. V. Duarte uza fali hanesan légitima ida hodi deklara nu’udar na’in ba rai tomak iha Suco Uma-Berloic ne’e lalos/falsu no la tuir lei Inan Konstituisaun RDTL.
Maibé, Alexandrina mós esforsu maximu ho nia maneira mafioza ka jogadas foer hodi aranja no falsifika dokumentu lubun balun hodi ba aproxima no submete iha Ministériu Justisa no Sekretaria Estadu Terras no Propriedade atu hetan titular ka sai na’in ba Rai iha Suku Uma Berloic laran tomak ho medida 39,57 KM² ho objetivu atu atribui ba nia Jerasaun.
“Karta ida ne’ebé hato’o husi Sra.Alexandrina Filomena de Carvalho Varudo Duarte, ba Diretor STPSC Manufahi ho assuntu “Konfirmasaun ha’u mak na’in ba rai kultura, propriedade privada neʼebé afetada hosi loke auto-estrada iha sucu Uma-Berloic” iha karta ne’e mós Alexandrina Filomena de Carvalho Varudo Duarte reklama katak Nia mak na’in ba rai tomak iha Suco Uma- Berloic hahu husi Kaimolik Hasan baliza ho Suco Tahu Bein, to’o iha Mota Laclo Baliza ho Suco Dotie”, ho ida ne’e, atu klarifika ba sua excelência Secretaria de Estado das Terras e Propriedades katak, Alexandrina Filomena de Carvalho Varudo Duarte la iha direitu atu reklama nu’udar nain ba rai tomak Suco Uma-Berloic nian, tamba lei inan konstituisaun RDTL garantia ona iha artigu 549 kona-ba sidadaun hotu-hotu iha Direitu ba propriedade privadu,” nia dehan.Konferénsia Imprensa ne’ebé hala’o iha Rede ba Rai Haburas Faról, Kinta (04/12).
“Dokumentus ne’ebé públika ona iha Jurnal da Repúblika iha loron 14 Outubru 2022, halo escritura pública ba Habilitasaun herdeira lavrado iha 10 de Outubro de 2022, afolha 49…/50… do livro do protocolo nú. 16 Volume 2′ ne’e falsu no la iha legitimidade, tanba la liu husi prosedur tuir lei haruka, tamba parte Notariado la tun direita ba lokalizasaun terrenu iha Suco Uma-Berloic hodi hare no konfirma ho autoridade lokal no komunidade hodi hatene lolos istoria kona-ba rai refere,” nia esplika.
Nune’e, ho deklarassaun sira kona-ba aktu no falsifikasaun dokumentu sira ne’ebé Alexanrina komete rekomenda ba Primeiru Ministru atu konsidera atan povu beik no kbi’it laek nia lamentasaun ne’ebe deklara ona, hodi orienta ba Ministru Justisa atu hola desizaun imediatamente hodi invalida.
Nia reforsa, Alexandrina ho nia la’en kaben ne’e lalos, tanba rai refere area administrativa Suku nian ne’ebé oras ne’e dadaun komunidade Suku tolu nian mak uza no hela ba.
“Husu ba Ministru Justisa atu orienta ba Diresaun sira ne’ebe mak tutela iha Ministerio ne’e, atu ignora ka invalida tiha kualker dokumentus ne’ebé Alexandrina F. de C. V. Duarte submete ba iha diresaun sira. Husu ba Ministru Justisa, atu hatun despaixu urjenti ba Direitór Noatariadu Nacional hodi kansela no dada fila fali legalizasaun publikasaun dukumentu sira, ne’ebé publika ona iha Journal da Republika Ministerio Justisa nian hanesan mensiona iha numeru,” nia akresenta.
Nia argumenta, dentru fulan ida nia laran sura hahú husi ohin ba oin la la ho invalidasaun ba dokumentus ne’ebé temin ona iha leten, mak estrutura Suku fatin tolu sei organiza komunidade sira sei mai halo manifestasaun iha edifisiu Ministériu Justisa nia oin.
Alende, husu ba entidades estadu nian hotu-hotu, atu la bele fiar no konsidera liafuan no dokumentu sira hotu husi Alexandrina Filomena de Carvalho Varudu Duarte nian tanba ami konsidera Sra ne’e hanesan máfia da terra.
Iha fatin hanesan, Koordenadór Nasionál Rede ba Rai, Hotencio Pedro Vieira hatete, Rede ba Rai klaru ona husu suku sira ho ninia komunidade sira kontinua hela iha ne’eba halo atividade, anggap dehan laiha buat ida, no imi nia rai sei la lakon, tanba provas no fiar hatudu katak sira mak hela iha ne’eba tempu kleur.
“Suku ne’e mós rekoñese husi estadu, mak ema pesoal ida mai klaim fali ha’u hanoin Rede ba Rai nia parte katak ninia hela nafatin iha ne’eba. Rede ba Rai sei komunika autoridade relevante hanesan Ministériu Justisa, se sira lakohi simu ami sei mobiliza ema barak liu tan, nune’e okupa Ministériu Justisa, se bainhira Ministériu Justisa la simu ami,” nia haktuir.
Nia haktuir, sekarik desizaun ne’ebé afavor no sira la hasai fali dokumentu ne’ebé tama ona iha Jornal da Republika, meius barak sei halo, orgaun soberania sira Parlamentu Nasionál, Ministériu Justisa, Estatál sei hasoru sira.
Nia hatutan, se ida ne’e mak la responde ba sira nia preokupasaun Rede ba Rai sei husu mobiliza maka’as liu tan atu ba okupa no atake pesoal iha uma.
“Se orgaun estadu lakohi rona sira, ba atake de’it ne’e ikus liu ona, ha’u hanoin ita sei tuir prosedimentu legál sira ne’e, mais se laiha liu. Se Estadu la preokupa no laiha responsabilidade ba asuntu ida ne’e, tanba ne’e estadu nia responsabilidade, sira mak bele halo desizaun ne’ebé justu ba sira, se laiha desizaun sei atake pesoal nia uma, haleu tiha, no obriga nia atu rekoñese katak dokumentu no informasaun ne’ebé nia hasai ne’e falsu no la loos ida ne’e Rede ba Rai nia hanoin,” nia hatutan.
Tanba rai mak dignidade ema nian, se moris mak laiha rai ne’e hanesan moris mais la vale ida, tanba rai mak dignidade.
Nia esplika, uma lisan boot 8 mak agora iha ne’e, sira ne’e atu defende sira nia kultura, sira nia uma, sira nia to’os fatin, iha konstituisaun laiha forsa ida liu, ida liu mak komunidade sira nia hamutuk, komunidade sira nia direitu.
Tanba povu no komunidade mak sai soberania iha Konstituisaun nia laran, povu mak boot liu, estadu hanesan fasilita ba administra de’it, dinámika governasaun ne’ebé eziste iha rai laran, maibé povu mak sempre aas liu, se ema ruma, entidade balun ho orgaun estadu balun ne’ebé afavor ba pesoal ne’ebé halo aktu no ko’alia momoos no deklara momoos dehan rai ne’e la’ós ema suku nian.
“Ha’u hanoin la loos, ita sei kontinua luta nafatin to’o rezultadu ikus tenke apoiu no halo lejitimidade ba suku nia hakarak, suku nia fiar no suku ninia futuru,” nia konklui.
Jornalista: Mateus F. de deus

