Hakerek hosi: Tiago Amaral Sarmento (ex-membru CSMJ & ex-Assesor Jurídiku PR RDTL 2012-2017)
Timor-Leste besik atu instala ninia Primeiru Supremu Justisa inklui rekursu umanu, hafoin tinan 24 independénsia.
Ne’e la’ós buat ki’ik. Ne’e mak instituisaun ikus liu iha irárkia sistema justisa nian.
Desizaun sira husi ne’e presija atenssun hahú hosi harí atu labele mosu ka sai fali aitarak kro’at iha loron aban bainrua.
Tamba ne’e ita sei hari ‘uma justisa’ ho fundasaun ne’ebé metin no los.
Bazeia ba dokumentus no evidénsia sira ne’ebé publika ona iha relatóriu balu, iha indikasaun boot akontese buat sira hanesan tuir mai nebe afeta ba independensia Tribunal nian iha RDTL:
1. IHA INDIKASAUN BOOT Konflitu Interese ne’ebé mosu malorek.Órgaun ne’ebé tenke hili juíz ba Supremu Tribunal mak “CSMJ” – Konsellu Superior ba Majistratura Judisiál.
CSMJ iha membru na’in 5 de’it.Husi membru 5 ne’e, na’in 4 mak kandidatu ba kadeira ne’ebé ‘sira rasik sei deside’. – Afonso Carmona – Prezidente Tribunal Rekursu no Prezidente CSMJ. inklui mos hanesan Kandidatu ba STJ.- Francisco Nicolau Lay – Vise Prezidente CSMJ. INKLUI MOS hanesan Kandidatu ba STJ. – Maria Natércia Gusmão Pereira – Membru eleitu husi juis sira. Kandidatu. Suspende nia tiha ona hosi VSMJ. maibé suplente ne’ebé troka nia mós kandidatu hotu ba STJ.- Alexandre Gentil Corte-Real de Araújo – Membru husi Governu. Júri esklui nia, maibé CSMJ rasik fó fali dalan.Só membru ida de’it husi Parlamentu mak laiha konflitu interese.
Ne’e hasoru prinsípiu justisa nia báziku liu;”Ninguém pode ser juiz em causa própria” (ema ida labele sai fali juíz ba nia-an rasik) ka ho lian seluk Ema ida labele sai fali juíz ba nia kazu rasik.
Se ita husik ida ne’e akontese, iha duni mosu injustisa boot na Povo TIMOR-LESTE NIA SAKRIFÍDIU NEEBE HODI RUIN HO RAN HARÍ ESTADU RDTL. Nomos ita atu hateten ba povu RDTL katak lei la vale ba ema hotu.
2. Atu sira ne’ebé hamosu tan dúvidaIha tinan ida ne’e, CSMJ la halo transparénsia. Nia halo fali buat ne’ebé hamosu tan problema;
1. Suspende juis antigu sira sem esplikasaun klaru ba públiku.
2. Nomeia juis foun nain 6 sem kriteriu ne’ebé ema bele haree no kontrola la tuir lei haruka.
3. Responde ba krítika, ho ameasa prosesu kriminál, no la’ós ho dadus no transparénsia.
4. Ezame hakerek de’it iha lian Portugés. Ne’e esklui maioria jurista no juis ne’ebé serbisu loron-loron ho Tétum no entende povu nia problema ho di’ak liu.
Hamosu diskriminasaun boot ba Jurista sira Timor-oan.Se justisa la komprende povu nia lian, oinsá justisa ne’e bele justu ba povu?
3. Prosesu ho “Júri Estranjeiru” maibé Desizaun Ikus iha ema ne’ebé SalaIta hatene: iha júri internasionál husi Portugál nain 3 ne’ebé halo avaliasaun. Ne’e di’ak. Maibé desizaun ikus, ne’ebé deside sé maka tuur iha Tribunal Supremu, hela iha CSMJ nia liman laran.
No CSMJ nia membru barak liu mak iha interese pesoál tamba sira barak mak kandidata-an hotu ba vaga STJ.
Ne’e hanesan tau seguru iha odamatan, maibé husik xave iha LIMAN LARAN HELA.
4. Oinsá Ita Bele Fiar?Governu exonera ona membru CSMJ ida. Ne’e pasu ida di’ak. Maibé enkuantu Prezidente no Vise Prezidente CSMJ kontinua iha prosesu, dúvida sei nafatin hela.
Hanesan Dra. Maria Agnes Bere dehan ho loos: “Um Supremo nasce uma só vez. Não podemos deixá-lo nascer torto.”
“Tribunal Supremu moris dala ida de’it. Ita labele husik nia moris hahú ho buat lalós/kle’uk.”Se ita hahú sala agora, ita sei selu fali ho kustu ba jerasaun oin mai.
Povu sei lakon konfiansa ba justisa. Se povu lakon konfiansa ba justisa, nia sei buka justisa ho dalan seluk.
Konkluzaun:
La’ós Kona-ba Naran, Maibé Kona-ba Konfiansa.Diskusaun ne’e la’ós kona-ba sé maka di’ak liu ka aas liu ho diploma. Diskusaun ne’e kona-ba “legitimidade legál”Timor-Leste presiza Tribunal Supremu ne’ebé povu bele fiar.
Fiar katak nia livre husi polítika. Fiar katak nia livre husi interese pesoál. Fiar katak nia tuur iha Konstituisaun no leis nia okos laos poder ho interesse sira nia leten.Iha momentu krítiku ida ne’e, Prezidente Repúblika, Parlamentu Nasionál, no Sosiedade Sivíl tenke husu: Atu hare no tetu didi’ak prosesu ne’e.
Se lae, istória sei hakerek katak ita hari ita-nia tribunál aas liu ho airin kle’uk no nakdoko hela.